Co robi wycena, a co badanie
Obie usługi dotyczą tej samej firmy, ale odpowiadają na inne pytania i trafiają do innych osób. Wycena przedsiębiorstwa to ocena wartości: z wyniku po korektach, ryzyka i prognozy powstaje przedział ceny, którego sprzedający może bronić. Due diligence to sprawdzenie dokumentów: kupujący lub jego doradcy przeglądają księgi, umowy, podatki, spory i pracowników, żeby potwierdzić, że firma jest taka, jak ją opisano w ofercie.
Wycena patrzy w przyszłość i pyta, ile zarobi nowy właściciel. Badanie patrzy wstecz i pyta, czy zysk z ostatnich lat naprawdę się wydarzył i czy nie zostały po nim zobowiązania. Opis samego badania, jego etapów i listę dokumentów do pokoju danych znajdziesz w tekście o due diligence przed zakupem firmy, a podstawę wyceny w opisie strony wycena przedsiębiorstwa.
| Cecha | Wycena przedsiębiorstwa | Due diligence |
|---|---|---|
| Kto zwykle zamawia | Sprzedający, wspólnik, bank | Kupujący, rzadziej sprzedający |
| Główne pytanie | Ile firma jest warta | Czy liczby i umowy są takie, jak w ofercie |
| Efekt | Przedział ceny z założeniami | Lista ryzyk i korekt ceny |
| Podstawa | Sprawozdania, rozmowa, prognoza | Księgi, umowy, dokumenty z pokoju danych |
| Moment | Przed ogłoszeniem i rozmową o cenie | Po liście intencyjnym, przed umową |
Kiedy zamówić którą
Kolejność wynika z tego, kto czego potrzebuje. Przed ogłoszeniem potrzebujesz ceny, bo bez niej nie wiesz, czy oferta kupującego jest dobra, ani od jakiej kwoty nie warto rozmawiać. Wycena kosztuje mało w porównaniu z różnicą, jaką potrafi zrobić w cenie transakcji, i zajmuje dni, a nie tygodnie. Raport z założeniami jest też dokumentem, który pokażesz kupującemu, żeby zakończyć dyskusję o mnożniku.
Due diligence pojawia się później, gdy kupujący jest poważny. Po podpisaniu listu intencyjnego otwierasz dokumenty, a doradcy kupującego sprawdzają dane. Przy małych firmach badanie bywa wąskie: wynik, dług, umowy z największymi klientami i najem. Przy większych obejmuje pełen zakres finansowy, podatkowy i prawny. Jeśli kupujący finansuje zakup kredytem, bank zwykle wymaga badania albo własnej wyceny.
Sprzedający, który wejdzie w badanie bez przygotowania, ryzykuje rozmowę prowadzoną na warunkach kupującego: każda znaleziona nieprawidłowość staje się argumentem za obniżką. Dlatego uporządkuj dokumenty wcześniej. O przygotowaniu do sprzedaży piszemy w tekście przygotowanie firmy do sprzedaży.
Badanie zamawiane przez sprzedającego
Sprzedający może zamówić własne badanie, zwane vendor due diligence. Ma sens przy większych transakcjach, gdy kupujących jest kilku i każdy chciałby przeglądać dokumenty osobno. Jeden raport udostępniony wszystkim skraca proces i pokazuje wynik tak, jak chcesz go przedstawić. Wada: kupujący i tak zleci własne sprawdzenie najważniejszych punktów, więc koszt nie zawsze się zwraca.
Przy firmach z kilkoma pracownikami i jednym kupującym zwykle wystarcza wycena z uporządkowanymi dokumentami. Zanim wydasz pieniądze na pełne badanie, zapytaj, co w nim ma się znaleźć, czego kupujący nie sprawdzi i tak. Z drugiej strony stołu jest wycena razem z badaniem finansowym dla kupującego, więc dobrze wiedzieć, jakie liczby on dostanie.
Przykład poglądowy kolejności
Kwoty są umowne i nie opisują żadnej konkretnej firmy. Właściciel firmy usługowej z wynikiem księgowym 800 tys. zł oczekuje trzech milionów złotych. Rozważa dwie ścieżki: sprzedaż od razu na podstawie własnej oceny albo wycenę przed ogłoszeniem.
| Krok | Bez wyceny przed ofertą | Z wyceną przed ofertą |
|---|---|---|
| Oczekiwanie właściciela | 3 000 | 3 000 |
| Wynik księgowy | 800 | 800 |
| Wynik po pensji właściciela i kosztach jednorazowych | nieznany | 650 |
| Przedział ceny wyceny | brak | od 1 950 do 2 600 |
| Pierwsza oferta kupującego | 2 000 | 2 300 |
| Efekt badania kupującego | minus 400 po znalezieniu leasingu i kosztów jednorazowych | minus 100, bo znane z raportu |
Różnica wynika głównie z tego, że w drugiej ścieżce właściciel zna swój wynik i dług, zanim usłyszy cenę, i nie musi bronić oczekiwania, które nie wytrzyma badania. Kwoty są ilustracją mechanizmu i nie obiecują konkretnego wyniku sprzedaży.
Co przygotować przed jednym i drugim
Do wyceny wystarczą sprawozdania finansowe za trzy lata, informacja o wynagrodzeniu właściciela, lista zdarzeń jednorazowych, wykaz zobowiązań i leasingów oraz opis największych klientów. W naszym procesie wgrywasz e-sprawozdania z KRS i odpowiadasz na kilka pytań. Kwotę i termin podajemy w indywidualnej ofercie, a szczegóły kosztu opisuje strona koszt wyceny firmy.
Do badania przygotuj to samo i więcej: umowy z klientami i dostawcami, umowy pracownicze, zestawienie należności i zobowiązań, pisma z urzędów i dokumenty sporów. Kupujący ma prawo pytać o rzeczy poza księgami, a nieudokumentowana odpowiedź jest dla niego powodem do obniżki. Gdy sprzedajesz udziały, wycena na ich podstawie to wycena udziałów, a w spółce zasady badania i ochrony danych poufnych warto uzgodnić w umowie o poufności zgodnie z art. 11 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst w ISAP).
Pytania
Kiedy zamówić niezależną wycenę przedsiębiorstwa, a kiedy audyt due diligence przy sprzedaży firmy?
Wycenę zamów przed ogłoszeniem i przed pierwszą rozmową o cenie, bo ustala, od jakiej kwoty warto rozmawiać. Badanie due diligence zamawia zwykle kupujący po podpisaniu listu intencyjnego. Sprzedający zamawia własne badanie tylko wtedy, gdy spodziewa się trudnych pytań o wyniki i chce je znać pierwszy.
Czy sprzedający musi zrobić due diligence?
Nie, żaden przepis tego nie wymaga. Badanie robi się na życzenie kupującego, który chce sprawdzić dokumenty przed podpisaniem umowy. Sprzedający może przygotować własną wersję, żeby skrócić badanie kupującego i nie dopuścić do zaskoczeń, ale to decyzja handlowa, a nie obowiązek.
Ile kosztuje wycena przedsiębiorstwa, a ile due diligence?
Wycena kosztuje zwykle mniej niż pełne badanie, bo opiera się na sprawozdaniach i rozmowie z właścicielem, a badanie wymaga przejrzenia ksiąg, umów i sporów. Obie kwoty zależą od wielkości firmy i zakresu. Cenę wyceny podajemy w indywidualnej ofercie przed płatnością.
Czy wycena wystarczy, żeby sprzedać firmę?
Do ustalenia ceny i obrony jej przed kupującym wystarcza, a przy małych transakcjach często do zamknięcia sprzedaży. Kupujący z kredytem albo większa kwota prawie zawsze oznaczają badanie. Wycena skraca je, bo odpowiedzi na główne pytania są już zapisane z danymi.
Czy wycena zmieni się po due diligence?
Zwykle tak, w dół, gdy badanie znajdzie koszty jednorazowe w wyniku, dług poza bilansem albo wyższy potrzebny kapitał obrotowy. Wycena sprzedającego, która te rzeczy uwzględnia z góry, zmienia się najmniej, więc kupujący ma mniej powodów do negocjowania ceny.