Czy można sprzedać udziały poniżej wartości rynkowej?
Tak. Kodeks spółek handlowych nie wymaga, żeby cena udziałów odpowiadała ich wartości rynkowej, a strony umowy mogą ustalić ją swobodnie. Ograniczenia wynikają z przepisów podatkowych. Art. 19 ust. 1 ustawy o PIT pozwala urzędowi określić przychód w wysokości wartości rynkowej, jeśli cena bez uzasadnionej przyczyny znacznie od niej odbiega. Dla spółki, która sprzedaje udziały w innej spółce, taką samą regułę zawiera art. 14 ustawy o CIT.
Kluczowe są dwa słowa: „znacznie” i „bez uzasadnionej przyczyny”. Ustawa nie podaje progu, od którego różnica jest znaczna. Pośrednio podpowiada go przepis o kosztach biegłego, który mówi o różnicy co najmniej 33%. W praktyce każda cena, która wyraźnie odbiega od tego, co zapłaciłby niezależny kupujący, powinna mieć na piśmie opisany powód.
Co zrobi urząd skarbowy, gdy cena udziałów jest za niska
Procedurę opisuje art. 19 ust. 4 ustawy o PIT. Urząd najpierw wzywa strony umowy, żeby zmieniły wartość albo wskazały przyczyny, które uzasadniają cenę odbiegającą od rynkowej. Dopiero gdy odpowiedź nie przyjdzie albo przyczyny nie przekonają urzędu, wartość ustala się z udziałem biegłego.
| Etap | Co się dzieje | Skutek dla sprzedającego |
|---|---|---|
| Wezwanie | Urząd prosi o zmianę wartości albo wyjaśnienie, dlaczego cena jest niższa od rynkowej | Szansa na obronę ceny. Wycena sporządzona przed umową jest tu gotową odpowiedzią |
| Opinia biegłego | Brak odpowiedzi albo nieprzekonujące przyczyny, urząd powołuje biegłego | Przy różnicy co najmniej 33% między wartością biegłego a ceną z umowy koszt opinii ponosi sprzedający |
| Decyzja | Przychód ustalony w wysokości wartości rynkowej | 19% podatku od doszacowanego dochodu plus odsetki za zwłokę |
| Kupujący | Podatek od czynności cywilnoprawnych liczy się od wartości rynkowej praw | Kupujący może dostać wezwanie do dopłaty 1% PCC od różnicy |
Przykład. Wspólnik sprzedaje 50 udziałów o wartości nominalnej 5 tys. zł za 20 tys. zł, podczas gdy połowa kapitału własnego zyskownej spółki jest warta kilkaset tysięcy złotych. Bez wyjaśnienia urząd może przyjąć przychód na poziomie wartości rynkowej, a sprzedający zapłaci 19% od różnicy, o ile kosztem uzyskania przychodu pozostaje kwota wydana na objęcie udziałów. Przy takiej skali różnicy koszt opinii biegłego także spada na niego.
Sprzedaż udziałów poniżej wartości nominalnej
Wartość nominalna udziału to kwota z umowy spółki, a nie jego cena. Sprzedaż poniżej wartości nominalnej jest dopuszczalna i często ma sens, na przykład gdy spółka ma straty z lat ubiegłych, a jej kapitał własny jest niższy od kapitału zakładowego. Wtedy cena poniżej nominału może być właśnie ceną rynkową.
Dla sprzedającego taka transakcja zwykle kończy się stratą podatkową: przychodem jest cena, a kosztem wydatki na objęcie albo nabycie udziałów. Stratę ze zbycia udziałów można rozliczyć w dochodach z tego samego źródła w kolejnych pięciu latach. Urząd sprawdzi ją jednak tak samo jak zaniżoną cenę, więc również tutaj warto mieć wycenę, która pokazuje, że spółka jest warta mniej niż jej kapitał zakładowy.
Sprzedaż powyżej wartości nominalnej to z kolei sytuacja typowa dla spółki z zyskiem. Nominał nie jest wtedy żadnym punktem odniesienia dla urzędu. Liczy się wartość rynkowa, czyli to, co zapłaciłby niezależny kupujący za ten konkretny pakiet.
Uzasadnione przyczyny niższej ceny udziałów
Urząd nie kwestionuje niskiej ceny, jeśli strony pokażą, dlaczego niezależny kupujący też nie zapłaciłby więcej. Najczęściej bronią się takie przyczyny:
- Zadłużenie i straty spółki. Ujemny lub niski kapitał własny, zaległości wobec wierzycieli, ryzyko upadłości. Przy ujemnych kapitałach cena 1 zł za cały pakiet bywa rynkowa.
- Pakiet mniejszościowy. Udziały, które nie dają kontroli nad spółką, są warte mniej niż proporcjonalna część jej wartości. Wyjaśniamy to szerzej w tekście o wycenie udziałów w spółce z o.o., gdzie opisujemy dyskonto za brak kontroli i brak płynności.
- Ograniczenia z umowy spółki. Prawo pierwszeństwa, zgoda zgromadzenia wspólników na zbycie, zakaz konkurencji. Każde z nich zawęża krąg kupujących.
- Konflikt wspólników. Wspólnik mniejszościowy w sporze ma często tylko jednego realnego kupującego, czyli pozostałych wspólników.
- Sytuacja branży i spółki w dniu umowy. Utrata kluczowego klienta, koniec koncesji, spadek wyników w ostatnim roku. Wartość liczy się na dzień sprzedaży, a nie na dzień ostatniego dobrego bilansu.
Każdą z tych przyczyn trzeba przełożyć na liczby. Samo zdanie „spółka ma długi” nie wystarczy, jeśli spółka ma też nieruchomość wartą więcej niż te długi.
Sprzedaż udziałów w rodzinie i między wspólnikami
Najwięcej sporów z urzędem dotyczy transakcji między osobami bliskimi: rodzic sprzedaje udziały dziecku, wspólnicy przesuwają pakiety między sobą przed wejściem inwestora. Cena bywa wtedy symboliczna, bo strony nie negocjują jej jak obcy kupujący.
Jeśli celem jest przekazanie udziałów w rodzinie, uczciwiej i często taniej jest nazwać to darowizną. Darowizna na rzecz najbliższej rodziny jest zwolniona z podatku od spadków i darowizn po zgłoszeniu jej w terminie sześciu miesięcy, a sprzedający nie ma przychodu ze sprzedaży. Sprzedaż za ułamek wartości może zostać potraktowana w części jak darowizna, a w części jak sprzedaż po zaniżonej cenie, co łączy ryzyka obu. Szerzej o przekazywaniu firmy następcom piszemy na stronie wycena firmy w sukcesji.
Gdy strony są podmiotami powiązanymi w rozumieniu przepisów o cenach transferowych, dochodzi obowiązek stosowania warunków rynkowych, a przy transakcji o wartości powyżej 2 mln zł także obowiązek sporządzenia lokalnej dokumentacji cen transferowych. Wycena udziałów jest wtedy częścią tej dokumentacji.
Jak udokumentować cenę udziałów, żeby obroniła się przy kontroli
Urząd ma pięć lat od końca roku, w którym minął termin złożenia zeznania, żeby zakwestionować cenę. Po takim czasie nikt nie pamięta, dlaczego cena była taka, a nie inna. Dlatego dowody zbiera się przed umową, a nie po wezwaniu:
- Wycena na dzień transakcji. Raport, który liczy wartość kapitału własnego spółki metodą dochodową i porównawczą, a potem przechodzi do ceny konkretnego pakietu z dyskontami za brak kontroli i brak płynności. To jest odpowiedź na pierwsze wezwanie urzędu i jedyny dokument, który przemawia tym samym językiem co biegły.
- Opis przyczyn w umowie lub protokole. Krótko: dlaczego cena jest taka, jaka jest, z odwołaniem do raportu wyceny.
- Dane finansowe z dnia umowy. Bilans lub zestawienie obrotów i sald na koniec miesiąca przed transakcją, a nie ostatnie roczne sprawozdanie.
- Forma umowy. Zbycie udziału w spółce z o.o. wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 Kodeksu spółek handlowych), więc przed podpisaniem trzeba umówić wizytę u notariusza i przekazać mu projekt umowy z ustaloną ceną.
Wycena przydaje się także wtedy, gdy cena jest wysoka, a nie niska. Sprzedający, który zna wartość rynkową pakietu, wie, kiedy oferta kupującego jest za niska, i ma argumenty do negocjacji. Jeśli sprzedajesz całą spółkę, a nie pakiet, zajrzyj na stronę wycena firmy do sprzedaży, a jeśli pakiet udziałów, na stronę wycena udziałów i akcji.
Pytania o cenę udziałów przy sprzedaży
Czy można sprzedać udziały za 1 zł?
Można, jeśli 1 zł odpowiada wartości rynkowej pakietu, na przykład gdy spółka ma ujemne kapitały własne i zobowiązania przekraczające majątek. Przy spółce, która ma zysk lub cenne aktywa, cena 1 zł bez uzasadnienia prowadzi do oszacowania przychodu przez urząd skarbowy i do ryzyka potraktowania transakcji jako darowizny.
Kto płaci podatek PCC przy sprzedaży udziałów?
Podatek od czynności cywilnoprawnych płaci kupujący. Wynosi 1% wartości rynkowej udziałów, a deklarację PCC-3 składa się w ciągu 14 dni od zawarcia umowy. Jeśli wartość podana w deklaracji jest niższa od rynkowej, urząd może wezwać kupującego do jej zmiany, a następnie ustalić ją z udziałem biegłego.
Ile wynosi podatek od sprzedaży udziałów w spółce z o.o.?
Osoba fizyczna płaci 19% podatku dochodowego od dochodu, czyli różnicy między ceną sprzedaży a wydatkami na objęcie lub nabycie udziałów. Dochód wykazuje się w zeznaniu PIT-38 za rok, w którym doszło do sprzedaży. Spółka sprzedająca udziały rozlicza dochód w CIT na zasadach ogólnych.
Czy sprzedaż udziałów poniżej wartości rynkowej to darowizna?
Nie zawsze. Sprzedaż za niższą cenę z uzasadnionej przyczyny, na przykład z powodu długów spółki albo dyskonta za pakiet mniejszościowy, pozostaje zwykłą sprzedażą. Jeśli jednak cena jest symboliczna, a strony są bliskimi osobami i chodziło o przekazanie majątku, organ może uznać różnicę za darowiznę.
Kto może sporządzić wycenę udziałów do urzędu skarbowego?
Przepisy nie wskazują zawodu, który musi sporządzić wycenę udziałów na potrzeby sprzedaży. Liczy się to, czy raport przyjmuje metody uznane w praktyce wyceny, opiera się na danych z dnia transakcji i opisuje założenia tak, żeby dało się je sprawdzić. Taki raport przygotowujemy przed podpisaniem umowy. Wyceń udziały przed sprzedażą.