Wyłączenie wspólnika ze spółki jawnej i spółki z o.o. a wycena udziału, czyli jaką cenę ustali sąd

Ostatni wiersz jest dla pozostałych wspólników najważniejszy. W spółce z o.o. wygrany proces nic nie daje, jeśli nie ma pieniędzy na zapłatę ceny. Dlatego wycenę warto zrobić przed wniesieniem pozwu, a nie w trakcie: pokaże, ile trzeba będzie zapłacić, i pozwoli zaplanować finansowanie albo wybrać inną drogę, na przykład ugodowy odkup udziałów albo przymusowe umorzenie udziałów za wynagrodzeniem, jeśli umowa spółki je przewiduje.

W spółce jawnej sytuacja jest odwrotna niż zwykle w sporach o pieniądze: gdy wartość udziału kapitałowego wyjdzie ujemna, to wyłączany wspólnik musi wyrównać spółce brakującą wartość. Przy spółce ze stratami i dużymi zobowiązaniami wycena bywa więc argumentem po obu stronach.

Wartość zbywcza i rzeczywista wartość udziałów, czyli co trzeba policzyć

Kodeks spółek handlowych nie definiuje ani wartości zbywczej, ani rzeczywistej wartości. W praktyce sądów i biegłych obie prowadzą do wartości rynkowej: ile za majątek spółki albo za udziały zapłaciłby kupujący na normalnych warunkach. Spór zaczyna się przy szczegółach, a trzy z nich zmieniają kwotę najbardziej.

• Składniki czy działająca firma. Wartość zbywczą można liczyć jako sumę cen, za które dałoby się sprzedać poszczególne składniki majątku, albo jako wartość całej spółki, która dalej działa i zarabia. W zyskownej spółce usługowej druga liczba bywa kilka razy wyższa, bo obejmuje klientów, zespół i markę, których nie ma w bilansie.
• Pakiet mniejszościowy. Czy od proporcjonalnej części wartości spółki odjąć dyskonto za brak kontroli i płynności? Pozostali wspólnicy powiedzą, że tak, bo tyle zapłaciłby obcy kupujący. Wyłączany wspólnik powie, że nie, bo nie sprzedaje dobrowolnie, tylko jest usuwany. Rzetelny raport liczy obie wartości i uzasadnia wybór.
• Normalizacja wyniku. Jeśli pozostali wspólnicy wypłacają sobie wynagrodzenia wyższe od rynkowych albo przesuwają koszty do spółki, zysk spółki jest zaniżony, a razem z nim wartość. Wycena dochodowa przywraca wynik do poziomu rynkowego.

Przykład jest ilustracyjny, ale rozpiętość jest typowa. Od 600 tysięcy do 2 milionów złotych za ten sam udział, zależnie od przyjętej podstawy. Kto nie ma własnego wyliczenia, ten negocjuje ugodę na ślepo. Jak z wartości całej spółki dochodzi się do wartości pakietu, opisujemy szerzej w tekście o wycenie udziałów w spółce z o.o.

Na jaki dzień liczy się wartość udziału

W spółce z o.o. rzeczywistą wartość udziałów ustala się na dzień doręczenia pozwu wspólnikowi, którego wyłączenia się żąda. W spółce jawnej dniem bilansowym jest dzień wniesienia pozwu. Proces trwa często ponad rok, więc wycenę sporządza się wstecz: na dane z tamtego dnia, bez wiedzy o tym, co stało się później.

Ma to dwie konsekwencje. Po pierwsze, jeśli po wniesieniu pozwu spółka mocno urosła albo straciła dużego klienta, na cenę to nie wpływa, a strona, której ta zmiana pomaga, będzie próbowała przemycić ją do prognoz. Po drugie, termin wniesienia pozwu jest decyzją, którą pozostali wspólnicy mogą przemyśleć. Wycena zrobiona wcześniej pokazuje, jak kwota zmienia się z kwartału na kwartał.

Biegły sądowy a prywatna wycena udziałów

Cenę ustala sąd, zwykle na podstawie opinii biegłego, którego sam powołuje. Wycena zlecona przez stronę nie zastępuje opinii biegłego, ale w procesie ma realną rolę. Pozwala sformułować żądanie i odpowiedź na pozew z konkretną kwotą, wskazać sądowi metody i dane, które biegły powinien uwzględnić, a potem rzeczowo zakwestionować jego opinię, jeśli pominął wartość firmy, źle znormalizował wynik albo przyjął niewłaściwy dzień.

Najczęściej jednak prywatna wycena przydaje się poza salą sądową. Większość takich sporów kończy się ugodą, a wspólnicy, którzy znają realny przedział wartości, dochodzą do niej szybciej i taniej niż po dwóch latach procesu i dwóch opiniach biegłych. Pozew i strategię procesową przygotowuje prawnik, dlatego przed wniesieniem sprawy warto znaleźć adwokata lub radcę prawnego, który prowadzi spory między wspólnikami, i od razu dać mu do ręki wycenę.

Kto zapłaci za udziały wyłączonego wspólnika

W spółce z o.o. udziały wyłączonego wspólnika przejmują pozostali wspólnicy albo osoby trzecie i to oni płacą cenę. Przepis mówi o przejęciu udziałów przez wspólników lub osoby trzecie, więc pieniądze muszą znaleźć przejmujący, a nie kasa spółki. Jeśli przejmujący nie zbiorą kwoty w terminie wyznaczonym przez sąd, całe postępowanie idzie na marne, bo wyrok traci moc.

W spółce jawnej wypłata obciąża spółkę. Duża kwota może zachwiać jej płynnością, więc wspólnicy muszą zaplanować, skąd wezmą pieniądze: z bieżących zysków, kredytu, sprzedaży części majątku. Przy spółkach z nieruchomościami lub dużym majątkiem trwałym pomocna bywa też wycena dla banku, bo ta sama analiza posłuży do rozmowy o finansowaniu spłaty.

Jak przygotować wycenę udziałów do sprawy o wyłączenie wspólnika

1. Ustal dzień wyceny. Dla spółki z o.o. to dzień doręczenia pozwu, dla spółki jawnej dzień jego wniesienia. Jeśli pozwu jeszcze nie ma, wycena pokazuje kwotę na dzień bieżący i jej wrażliwość na zmiany.
2. Zbierz dane z tamtego okresu. Sprawozdania za trzy lata przed dniem wyceny, budżet i prognozy przygotowane wtedy, umowy z kluczowymi klientami, wynagrodzenia wspólników.
3. Przeczytaj umowę spółki. Mogą w niej być zapisy o sposobie ustalania wartości udziałów przy wyjściu wspólnika, o obniżonym progu do pozwu albo o umorzeniu jako alternatywie.
4. Zleć wycenę metodą dochodową i porównawczą, sprawdzoną majątkową. Raport ma pokazać wartość całej spółki, przejście do wartości udziału i uzasadnienie każdego założenia, tak żeby mógł go sprawdzić biegły i sąd.
5. Użyj raportu dwa razy. Raz w negocjacjach ugody, drugi raz w procesie, jeśli do ugody nie dojdzie.

To ta sama praca co wycena udziałów przed sprzedażą, tylko z innym dniem wyceny i innym czytelnikiem: zamiast kupującego raport musi przekonać drugą stronę sporu i sąd. Więcej o sytuacjach, w których wspólnicy się rozstają, piszemy na stronie wycena firmy do podziału majątku i wyjścia wspólnika.

Pytania o wyłączenie wspólnika i wycenę udziałów

Jakie są ważne przyczyny wyłączenia wspólnika?

Ważne przyczyny to okoliczności dotyczące konkretnego wspólnika, które uniemożliwiają albo poważnie utrudniają dalsze działanie spółki z jego udziałem. Typowe przykłady to działanie na szkodę spółki, prowadzenie działalności konkurencyjnej, rażące naruszanie obowiązków wobec spółki albo długotrwała bezczynność, która blokuje podejmowanie decyzji. Samo nieporozumienie między wspólnikami zwykle nie wystarcza.

Czy wspólnik większościowy może wyłączyć wspólnika mniejszościowego?

Tak, jeśli pozew wniosą wszyscy pozostali wspólnicy, a w spółce z o.o. ich udziały stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego. Umowa spółki może obniżyć ten próg do połowy kapitału. Większościowy wspólnik nie może jednak wyłączyć innego, jeśli choć jeden z pozostałych wspólników nie przyłączy się do pozwu.

Czy wyłączony wspólnik dostanie wartość rynkową udziałów?

W spółce z o.o. tak, bo sąd ustala cenę na podstawie rzeczywistej wartości udziałów, rozumianej w praktyce jako wartość rynkowa. Otwarte zostaje pytanie, czy uwzględnić dyskonto za pakiet mniejszościowy. W spółce jawnej wspólnik dostaje wartość udziału kapitałowego z bilansu uwzględniającego wartość zbywczą majątku, co również prowadzi do wyceny rynkowej, a nie księgowej.

Ile kosztuje wycena udziałów przy wyłączeniu wspólnika?

Wynagrodzenie za wycenę ustalamy indywidualnie przed rozpoczęciem prac, zależnie od wielkości spółki, dostępności danych z dnia wyceny i terminu. To stała kwota, niezależna od wyniku wyceny. Od czego zależy, opisujemy na stronie ile kosztuje wycena firmy. Wyceń udziały przy wyłączeniu wspólnika, formularz jest na górze strony.

Czy wspólnik może sam wystąpić ze spółki z o.o.?

Nie ma takiego ustawowego prawa. Wspólnik spółki z o.o. może sprzedać udziały, zgodzić się na ich dobrowolne umorzenie albo skorzystać z zapisów umowy spółki, jeśli przewiduje ona wyjście. Wypowiedzenie umowy spółki z ważnych powodów istnieje w spółce jawnej, a nie w spółce z o.o.