Ile wynosi wynagrodzenie za umorzone udziały?
Wysokość wynagrodzenia określa uchwała zgromadzenia wspólników. Przy umorzeniu przymusowym art. 199 § 2 Kodeksu spółek handlowych wyznacza jej minimum: wynagrodzenie nie może być niższe od wartości przypadających na udział aktywów netto, wykazanych w sprawozdaniu finansowym za ostatni rok obrotowy, pomniejszonych o kwotę przeznaczoną do podziału między wspólników. Ta sama zasada obowiązuje przy umorzeniu automatycznym, gdy umowa spółki przewiduje umorzenie po zajściu określonego zdarzenia (art. 199 § 4 KSH).
Przy umorzeniu dobrowolnym ustawa minimum nie wyznacza. Wspólnik i spółka umawiają się na kwotę, a za zgodą wspólnika umorzenie może nastąpić nawet bez wynagrodzenia (art. 199 § 3 KSH). W praktyce to przymusowe umorzenie budzi spory, bo wspólnik nie ma nic do powiedzenia, a pozostali wspólnicy mają interes w tym, żeby zapłacić jak najmniej.
Minimum z art. 199 KSH a wartość rynkowa udziałów
Aktywa netto z bilansu to wartość księgowa, a nie rynkowa. Spółka, która zarabia na usługach, programie albo relacjach z klientami, ma zwykle niewielki majątek w bilansie i dużą wartość poza nim. Nieruchomość kupiona piętnaście lat temu figuruje w bilansie po cenie zakupu pomniejszonej o amortyzację. Znak towarowy i baza klientów zbudowane własnym wysiłkiem nie figurują wcale.
| Podstawa wynagrodzenia | Jak się ją liczy | Przykład, pakiet 30% |
|---|---|---|
| Minimum ustawowe | 30% aktywów netto z ostatniego sprawozdania, po odjęciu zysku przeznaczonego do podziału | 30% × 1,2 mln zł = 360 tys. zł |
| Wartość rynkowa, proporcjonalnie | 30% wartości rynkowej kapitału własnego całej spółki, ustalonej metodą dochodową i porównawczą | 30% × 4,0 mln zł = 1,2 mln zł |
| Wartość rynkowa pakietu | Jak wyżej, z dyskontem za brak kontroli i brak płynności pakietu mniejszościowego | Na przykład 1,2 mln zł minus 25% = 900 tys. zł |
Przykład jest ilustracyjny, ale proporcje są typowe dla zyskownej spółki usługowej. Różnica między minimum a wartością rynkową wynosi tu 840 tys. zł i o tę kwotę toczy się spór. Czy przy umorzeniu stosować dyskonto za pakiet mniejszościowy, to osobne pole sporu: spółka argumentuje, że pakiet bez kontroli jest wart mniej, wspólnik, że nie sprzedaje go na rynku, tylko jest z niego usuwany. Rzetelny raport pokazuje obie wartości i uzasadnia wybór, zamiast ukrywać jedną z nich.
Dla porównania: przy sądowym wyłączeniu wspólnika z ważnych przyczyn (art. 266 KSH) cenę przejęcia jego udziałów ustala się według wartości rzeczywistej na dzień doręczenia pozwu. Ustawodawca uznał więc, że wspólnik usuwany wbrew swojej woli przez sąd dostaje wartość rzeczywistą. Ten argument pojawia się w sporach o umorzenie, gdy spółka płaci tylko minimum księgowe.
Co mówi umowa spółki o wynagrodzeniu za umorzone udziały
Przymusowe umorzenie jest możliwe tylko wtedy, gdy umowa spółki je przewiduje i określa jego przesłanki oraz tryb (art. 199 § 1 KSH). Ta sama umowa często mówi też, jak liczyć wynagrodzenie. Spotykamy trzy typy zapisów:
- Wartość bilansowa. Umowa odsyła do aktywów netto z ostatniego sprawozdania. Spółka może wtedy zapłacić minimum, ale tylko jeśli sprawozdanie jest aktualne i rzetelne. Sprawozdanie sprzed roku, po którym spółka sprzedała nieruchomość z dużym zyskiem, jest złą podstawą.
- Wartość rynkowa. Umowa mówi o wartości rynkowej albo godziwej udziałów. Wtedy uchwała z kwotą na poziomie minimum ustawowego narusza umowę spółki, a wysokość wynagrodzenia trzeba udokumentować wyceną.
- Wskazany sposób ustalenia. Umowa wskazuje, kto ma policzyć wartość (na przykład niezależny rzeczoznawca wybrany przez zarząd) i na jaki dzień. Zapis trzeba wykonać dokładnie tak, jak brzmi, bo każde odstępstwo daje wspólnikowi argument w sądzie.
Jeśli umowa milczy, obowiązuje tylko minimum ustawowe. Nie znaczy to, że minimum jest bezpieczne. Wynagrodzenie rażąco niższe od wartości udziałów może zostać uznane za uchwałę godzącą w interes wspólnika albo sprzeczną z dobrymi obyczajami.
Kiedy uchwałę o przymusowym umorzeniu można zaskarżyć
Wspólnik, który głosował przeciw i zażądał zaprotokołowania sprzeciwu, może wnieść powództwo o uchylenie uchwały, jeśli jest ona sprzeczna z umową spółki albo dobrymi obyczajami i godzi w interesy spółki lub ma na celu pokrzywdzenie wspólnika (art. 249 KSH). Termin to miesiąc od otrzymania wiadomości o uchwale, nie później niż sześć miesięcy od jej powzięcia (art. 251 KSH). Uchwałę sprzeczną z ustawą, na przykład z wynagrodzeniem poniżej minimum z art. 199 § 2, można zaskarżyć powództwem o stwierdzenie nieważności (art. 252 KSH).
Najczęstsze zarzuty w sporach o wynagrodzenie są przewidywalne: brak uzasadnienia uchwały (przy umorzeniu przymusowym jest obowiązkowe), kwota niezgodna z metodą z umowy spółki, oparcie się na nieaktualnym sprawozdaniu, pominięcie majątku, którego nie widać w bilansie. Każdy z nich zamyka się dokumentem, który powstał przed zgromadzeniem, a nie po doręczeniu pozwu.
Dla wspólnika, którego udziały są umarzane, sytuacja jest lustrzana. Niezależna wycena pokazuje, ile warte są jego udziały, a więc czy warto iść do sądu i o jaką kwotę. Często wystarcza, żeby spółka podniosła wynagrodzenie bez procesu. Szerzej o rozliczaniu wspólnika, który odchodzi, piszemy na stronie wycena firmy do podziału majątku i wyjścia wspólnika.
Skąd spółka weźmie pieniądze na wynagrodzenie
Spółka wypłaca wynagrodzenie z czystego zysku albo z kwot uzyskanych z obniżenia kapitału zakładowego. Umorzenie z czystego zysku nie wymaga obniżenia kapitału (art. 199 § 6 KSH). Gdy umorzenie wymaga obniżenia kapitału, następuje ono dopiero z chwilą obniżenia kapitału zakładowego (art. 199 § 7 KSH), a to oznacza procedurę z wezwaniem wierzycieli i wpisem do rejestru. Wniosek do KRS składa się elektronicznie przez Portal Rejestrów Sądowych, podpisany profilem zaufanym, podpisem osobistym albo kwalifikowanym podpisem elektronicznym, więc warto przygotować to wcześniej.
Wysokość wynagrodzenia wpływa więc nie tylko na spór ze wspólnikiem, lecz także na płynność spółki. Wynagrodzenie na poziomie rynkowym może przekraczać zysk z jednego roku. Wtedy wspólnicy ustalają raty albo zmieniają sposób wyjścia, na przykład na odkup udziałów przez pozostałych wspólników. Dobra wycena pokazuje nie tylko kwotę, ale też jej wpływ na gotówkę spółki w kolejnych miesiącach.
Podatek od wynagrodzenia za umorzone udziały
Przy umorzeniu przymusowym i automatycznym wynagrodzenie wspólnika będącego osobą fizyczną jest dochodem z udziału w zyskach osób prawnych. Dochodem jest nadwyżka wynagrodzenia nad wydatkami na objęcie albo nabycie umarzanych udziałów, a podatek 19% pobiera spółka jako płatnik. Przy umorzeniu dobrowolnym, czyli zbyciu udziałów w celu umorzenia, wspólnik sam rozlicza dochód w zeznaniu PIT-38, tak jak przy sprzedaży udziałów.
Wynagrodzenie ustalone wyraźnie poniżej wartości rynkowej rodzi też pytania po stronie spółki i pozostałych wspólników, bo ich udziały zyskują na wartości kosztem umorzonego wspólnika. Gdy wspólnik i spółka są podmiotami powiązanymi, a kwoty przekraczają progi dokumentacji cen transferowych, wycena staje się częścią tej dokumentacji. O ryzyku zaniżonej ceny przy zwykłej sprzedaży piszemy w tekście sprzedaż udziałów poniżej wartości rynkowej.
Jak ustalić wynagrodzenie, żeby uchwała się obroniła
- Przeczytaj umowę spółki. Ustal, co mówi o przesłankach umorzenia, trybie i sposobie liczenia wynagrodzenia. To wyznacza metodę wyceny, a nie odwrotnie.
- Policz minimum ustawowe. Aktywa netto z ostatniego zatwierdzonego sprawozdania, minus zysk przeznaczony do podziału, podzielone na liczbę udziałów.
- Zleć wycenę na dzień uchwały. Raport liczy wartość kapitału własnego spółki metodą dochodową i porównawczą, sprawdza ją metodą majątkową, a potem przechodzi do wartości umarzanego pakietu. Jak liczy się taki pakiet, opisujemy w tekście o wycenie udziałów w spółce z o.o.
- Wpisz uzasadnienie do uchwały. Przesłanka umorzenia z umowy spółki, wysokość wynagrodzenia, podstawa jej ustalenia z odwołaniem do raportu.
- Zaplanuj wypłatę. Czysty zysk czy obniżenie kapitału, termin, ewentualne raty. Wspólnik, który dostaje jasny harmonogram, rzadziej idzie do sądu.
Wycena udziałów do umorzenia to ta sama praca co wycena udziałów przed sprzedażą, tylko z innym dniem wyceny i innym odbiorcą. Raport musi przekonać nie kupującego, ale wspólnika po drugiej stronie stołu, a w razie sporu sąd i biegłego. Dlatego piszemy go tak, żeby każde założenie dało się sprawdzić.
Pytania o umorzenie udziałów i wynagrodzenie
Czy przymusowe umorzenie udziałów może nastąpić bez wynagrodzenia?
Nie. Bez wynagrodzenia udział można umorzyć tylko za zgodą wspólnika (art. 199 § 3 KSH), a przy umorzeniu przymusowym zgody z definicji nie ma. Wynagrodzenie musi wynosić co najmniej część aktywów netto z ostatniego sprawozdania przypadającą na umarzany udział. Uchwała z niższą kwotą jest sprzeczna z ustawą.
Kiedy można przymusowo umorzyć udziały wspólnika?
Tylko w przypadkach, które przewiduje umowa spółki, i w trybie przez nią określonym. Typowe przesłanki to działanie na szkodę spółki, naruszenie zakazu konkurencji, długotrwały brak udziału w zgromadzeniach, ogłoszenie upadłości wspólnika albo zajęcie udziałów przez komornika. Jeśli umowa spółki nie przewiduje przymusowego umorzenia, trzeba ją najpierw zmienić.
Czy wynagrodzenie za umorzone udziały musi być rynkowe?
Kodeks spółek handlowych wymaga tylko minimum na poziomie aktywów netto z bilansu. Obowiązek wynagrodzenia rynkowego wynika z umowy spółki, jeśli ta o nim mówi, a w praktyce także z ryzyka zaskarżenia uchwały i z przepisów podatkowych przy podmiotach powiązanych. Wycena rynkowa jest najpewniejszym sposobem, żeby uchwała się obroniła.
Kto płaci za wycenę udziałów do umorzenia?
Najczęściej spółka, bo to ona musi określić wynagrodzenie w uchwale i je uzasadnić. Wspólnik, którego udziały są umarzane, często zleca własną wycenę, żeby sprawdzić kwotę zaproponowaną przez spółkę. Wynagrodzenie za wycenę ustalamy indywidualnie przed rozpoczęciem prac, zależnie od wielkości spółki i terminu. Wyceń udziały do umorzenia.
Jak długo trwa wypłata wynagrodzenia za umorzone udziały?
Przy umorzeniu z czystego zysku spółka może wypłacić wynagrodzenie po podjęciu uchwały. Przy umorzeniu z obniżeniem kapitału zakładowego trzeba przejść procedurę obniżenia kapitału, która z wezwaniem wierzycieli i wpisem do rejestru trwa zwykle kilka miesięcy. Termin i sposób zapłaty warto opisać w uchwale.